De dans van de geit

24 februari 1900

Ik ben ‘van boven de rivieren’ zoals dat heet en heb dan ook helemaal niets met carnaval.  Je drie dagen verkleed en hossend door de stad bewegen is niet mijn idee van een leuk feestje. Toch staat carnaval vieren in Griekenland op mijn  (redelijk lange) bucketlist. En dan het liefst op Skyros, waar carnaval op wel heel speciale wijze wordt gevierd.

skyros carnavalCarnaval werd in Griekenland al in de oudheid gevierd. Het was toen een een feest ter ere van Dionysios, god van wijn en feesten. Tegenwoordig is het – net als bij ons – de voorbereidende periode op de vasten, alleen duurt het Griekse carnaval  (apokries) geen drie dagen maar drie weken. In 2015 is dat van zondag 1 februari tot zondag 23 februari.

De echte grote carnavalsfeesten vinden plaats op de Peloponnesos. In Patras wordt bijvoorbeeld flink uitgepakt met carnaval. De havenstad heeft een van de grootste carnavalsoptochten van Griekenland, mensen gaan verkleed de straat op en strooien met confetti.  Het feest in Patras (Patrinó karnaváli)  lijkt erg op ‘ons’ carnaval, maar heel anders gaat het op Skyros.

Het carnaval dat op Skyros wordt gevierd is bekend in heel Griekenland. Volgens de overlevering is het ontstaan nadat een herder tijdens een sneeuwstorm en in de ijzige kou zijn complete kudde geiten en schapen dood aantrof op de berg. Overmand door verdriet stroopte de oude man (yeros) de vellen van zijn dieren, bond hun bellen om zijn middel en keerde zo terug naar zijn dorp.

Uit eerbetoon aan de oude herder hulden de mannen van het eiland zich voortaan ieder jaar met geitenvellen, bellen en maskers om ‘het gevecht van de yeros‘ uit te beelden.

Deze traditie wordt nog altijd in ere gehouden op Skyros. De mannen van het eiland spelen de rol van yeros en gaan gekleed in een witte geweven broek en dikke zwarte cape en getooid met bellen (die wel vijftig kilo kunnen wegen) de straat op. Hun gezichten zijn bedekt met de huid van een jong geitje, waarin kijkgaten zijn gemaakt.

De mannen dansen in kleine groepjes door de straten en maken daarbij zoveel mogelijk kabaal. Vaak worden de geroi vergezeld door een meisje in traditioneel kostuum, de korela. Zij danst om hem heen, maakt de weg vrij voor de yeros en zingt hem toe als hij even pauzeert.

Onderstaande video geeft een idee van  de ‘geitendans’ op Skyros. Het lijkt mij erg leuk om eens met eigen ogen te zien – en weer wat van mijn bucketlist te kunnen strepen.


Carnaval en Dionysos

3 februari 1900

Optochten met praalwagens, verkleedpartijen en rijkelijk vloeiende drank. Het moderne carnaval heeft meer gemeen met tradities uit de Griekse oudheid dan je denkt. Het is zelfs zeer aannemelijk dat het carnaval (deels) is ontstaan in het oude Griekenland.

De oude Grieken vierden op de twaalfde dag van de lentemaand Anthesterion (februari-maart) de Anthesteria: een driedaags bloemenfestival ter ere van Dionysos, de god van de wijn, landbouw, vruchtbaarheid, het plezier en de dans.

Anthesteria

De processie van Dionysos

Wijnkruikendag

Op de eerste dag van het feest, de zogeheten Pithoigia, werd het aanbreken van de eerste vaten nieuwe wijn gevierd. Grieken van alle rangen en standen namen gezamenlijk deel aan de viering. Slaven waren op deze dag vrij en gelijk aan hun meesters. Er werden wijnoffers aan Dionysos gebracht en gebeden uitgesproken.

De tweede dag (Choes – ‘wijnkruikendag’ naar de kleine gedrongen kannen waarin de wijn werd geschonken) stond in het teken van heel veel eten en drinken.  Het feest ging tot in de late uurtjes door. En er werd zelfs een prijs uitgereikt aan degene die de meeste wijn kon drinken. Kinderen van drie jaar oud mochten hun eerste slokje wijn nemen en kregen cadeautjes omdat ze vanaf dit moment officieel bij de gemeenschap hoorden.

‘Carrus navalis’

Hoogtepunt van deze ‘wijnkruikendag’ was de  triomftocht van een verklede Dionysos, die op een kar in de vorm van een schip in processie de stad binnenreed. Hier komt mogelijk ook de naam carnaval vandaan: in het Latijn werd de scheepskar “carrus navalis”  genoemd.  Vanaf de wagen strooide de god met lekkernijen. Het was ook een feest waarin de rollen werden omgekeerd, de dienaren waren even de baas over de stad.

Tijdens de Anthesteria vierden de Grieken niet alleen het nieuwe leven, maar herdachten ze ook de doden. Ze geloofden dat op de tweede dag van het feest de geesten van de overledenen de stad binnenkwamen en gingen spoken. Daarom zetten ze op de derde dag maaltijden neer om de doden gunstig te stemmen en schommelden de kinderen in de bomen om de geesten te sussen.

Vette donderdag

carnaval patras

De optocht in Patras

Ook tegenwoordig wordt er volop carnaval (Apokries = afscheid van het vlees) gevierd in Griekenland. Alleen duurt het feest geen drie dagen zoals bij ons, maar drie weken! Triodion is de officiële start van het carnavalsseizoen, maar dat is meestal alleen een bescheiden kerkelijke ceremonie.  Het startsein voor het échte feest wordt ruim een week later gegeven op Tsiknopempti, ofwel ‘verbrande donderdag’. Op deze dag halen de Grieken de barbecues van stal en eten ze enorme hoeveelheden gegrild vlees.

De echte grote carnavalsfeesten vinden plaats op de Peloponnesos. In Patras wordt bijvoorbeeld flink uitgepakt met carnaval. De havenstad heeft een van de grootste optochten van Griekenland. Het is een bonte stoet van verklede mensen die de straat opgaan en strooien met confetti. Overal in de stad klinkt muziek en er wordt gedanst en gezongen. Het feest in Patras – Patrinó karnaváli – lijkt dus sterk op ‘ons’ carnaval.

Geitenvellen

Er zijn ook diverse regio’s in Griekenland waar een geheel eigen invulling wordt gegeven aan het carnaval.  Zo is er op Naxos bijvoorbeeld geen bontgekleurde stoet met praalwagens, maar vieren de inwoners in de laatste carnavalsweek Methydotia. Bij dit feest verkleden de meisjes zich als Mainaden (de nimfen die Dionysos vereerden) en vermommen de jongens zich als Satyrs.

naoussa_carnaval

Carnaval in Naousa

Op Skyros hullen de mannen van het eiland zich in geitenvellen en dansen ze met bellen en maskers door de straten. Deze viering is beroemd in heel Griekenland. (Zie: De dans van de geit)

Ottomaanse bezetting

Ook de stad Naousa in Centraal-Macedonië heeft een geheel eigen vorm van carnaval vieren. De traditie van de Yianitsari en Boules stamt uit de tijd van de Ottomaanse bezetting. In 1705 kwamen de Turken voor de eerste keer naar de regio om jonge, ongetrouwde mannen te recruteren als Yianitsari – een machtige Turkse gevechtseenheid  die bestond uit christenen. De inwoners van Naousa weigerden hieraan mee te werken. Ze doodden de ronselaars en richtten een verzetsleger op.

Het jaar daarop verkleedden de inwoners van Naousa zich in het kostuum van de Turken, bedekten hun gezicht met maskers en struinden de straten af net als de ronselaars deden. De Boules zijn mannen die verkleed zijn als bruid. Ze vormen samen met de Yianitsari een groep die wordt begeleid door muzikanten die traditionele Macedonische liederen spelen. Deze traditie wordt tot op heden in stand gehouden en nog altijd volgen ze de originele route van de Turkse ronselaars door de stad.

Video’s:

Lees ook: De dans van de geit:  het carnaval van Skyros


 

Wil je carnaval gaan vieren in Griekenland? Dit zijn de belangrijkste datums voor dit jaar en volgend jaar:

  • Triodion: 28 januari 2018 / 17 februari 2019
  • Tsiknopempti: 8 februari 2018 / 28 februari 2019
  • Belangrijkste carnavalsweekend: 16-18 februari 2018 / 8-10 maart 2019
  • Schone Maandag (begin van de vasten): 19 februari 2018 / 11 maart 2019
  • Pasen: 8 april 2018 / 28 april 2019

 

  • Triodion: 21 februari 2016  / 5 februari 2017
  • Tsiknopempti: 3 maart 2016 / 16 februari 2017
  • Belangrijkste carnavalsweekend: 11-13 maart 2016 / 24-26 februari 2017
  • Schone Maandag (begin van de vasten): 14 maart 2016 / 27 februari 2017
  • Pasen: 1 mei 2016 / 16 april 2017